Konstanty Leliwa S這twi雟ki
patron Zespo逝 Szk馧 w G這bikowej

Konstanty Leliwa S這twi雟ki

Konstanty S這twi雟ki (1793 - 1846r.), ziemianin, publicysta, dyrektor Ossolineum, spiskowiec. Urodzony 30 stycznia 1793r. w D鉉r闚ce ko這 Pilzna, by synem Kazimierza i Franciszki z Brzezi雟kich, m這dszym bratem Feliksa.

S這twi雟ki ucz瘰zcza do szk馧 w Tarnowie, filozofi studiowa (1807-10) na Uniwersytecie Krakowskim. W roku 1811 przeszed kurs w Szkole Aplikacyjnej Artylerii w Warszawie, po czym jako podporucznik artylerii wzi像 udzia w kampanii rosyjskiej. Ci篹ko ranny pod Smole雟kiem wr鏂i do linii w czasie odwrotu Wielkiej Armii z Rosji. Ze wzgl璠u na stan zdrowia uzyska w roku 1813 zwolnienie z wojska w randze porucznika. Uko鎍zy wtedy prawo w Krakowie. W ko鎍u 1815 roku wst雷i tam瞠 do lo篡 wolnomularskiej Przes鉅 zwyci篹ony w stopniu czeladnika. W roku 1816 wszed do s逝瘺y rz鉅owej austriackiej, najpierw w Tarnowie, nast瘼nie na sta簑 w Gubernium lwowskim i w Kancelarii Nadwornej w Wiedniu (1819-23). W roku 1823 awansowa na komisarza obwodowego w Jale, w dwa lata potem zosta przeniesiony do Wadowic. Od roku 1819 by cz這nkiem korespondentem Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. W Wiedniu pracowa nad t逝maczeniem dzie豉 F. J. Jackla, Polens Staatsveranderungen und letzte Verfassung i wyda je w trzech tomach, poprawione i przepisami pomno穎ne, pt. O Polsce, jej dziejach i konstytucji (Lw闚, 1819-23). Og這si dla u篡tku szkolnego 24. stronicowy Potok genealogiczny kr鏊闚 i ksi嘀靖 polskich (Lw闚, 1819). W rozprawie Systematische Darstellung der Unterthansgesetze in Galizien (Brunn 1827, I-III) sugerowa mi璠zy innymi potrzeb precyzyjniejszego okrelenia zasad przyznania ch這pom poddanym w豉snoci u篡tkowej ich grunt闚. Popularne uj璚ie tej瞠 problematyki da w dzie趾u: Katechizm poddanych galicyjskich, o prawach i powinnociach ich wzgl璠em rz鉅u, dworu i samych siebie (Lw闚, 1832). Stoj鉍 na gruncie obowi頊uj鉍ego ustawodawstwa j霩efi雟kiego, okrela S這twi雟ki granice ch這pskich obowi頊k闚 i uprawnie; ostrzega ch這p闚 przed sk這nnociami do nielegalnego oporu, ale te ukazywa im drogi legalnej obrony przed nadu篡ciami dziedzic闚 i urz璠nik闚.

Konstanty Leliwa S這twi雟ki Szykanowany przez prze這穎nych w dobie zaostrzonego kursu antypolskiego, S這twi雟ki czterokrotnie podawa si o zwolnienie ze s逝瘺y; uzyska je 1 sierpnia 1829 roku i osiad w G這bikowej, maj靖ku rodzinnym. Usi這wa zach璚i poddanych do zamiany pa雟zczyzny na czynsze, ale spotka si z ich biernym oporem; skar篡 si w licie do Tadeusza Wasilewskiego, 瞠 b璠zie chyba musia zaprowadzi system kar dla ch這p闚 opornych, za nagr鏚 dla pos逝sznych jego zarz鉅zeniom.

W zwi頊ku z nieurodzajem 1830 roku wraz z Ksawerym Krasickim za這篡 Komitet Obywatelski dla niesienia pomocy g這duj鉍ym. Bra udzia w akcji galicyjskiej pomocy na rzecz powstania listopadowego. Wsp鏊nie z J霩efem Kochanowskim, Adamem Krzy瘸nowskim i innymi cz這nkami zamkni皻ej lo篡 Przes鉅 zwyci篹ony ju w lutym 1831 roku agitowa i zbiera fundusze na rzecz powstania. Przez chwil nosi si z myl zaci鉚ni璚ia do Legii Nadwila雟kiej.

Dnia 16 sierpnia 1831 roku, kurator Ossolineum we Lwowie, ksi鉅z Henryk Lubomirski mianowa go dyrektorem Zak豉du. Z inicjatywy S這twi雟kiego przyj像 on nazw Zak豉du Narodowego imienia Ossoli雟kich. Obj預szy funkcj 10 padziernika 1831 roku S這twi雟ki zaj像 si gorliwie sanacj finans闚 Zak豉du, doko鎍zeniem budowy gmachu, porz鉅kowaniem zbior闚, katalogowaniem ksi嘀ek. Szczeg鏊n nowo techniczn stanowi這 zaprowadzenie przeze katalogu kartkowego. S這twi雟ki otworzy w gmachu czytelni publiczn, uruchomi zak豉d litograficzny, a w roku 1832- drukarni zak豉dow. O篡wi znacznie dzia豉lno zwi頊anego z Zak豉dem Towarzystwa Naukowego i nadrabia zaleg這ci wydawnicze. W 17. zeszytach Czasopisma Naukowego Ksi璕ozbioru Publicznego imienia Ossoli雟kich, wydawanego przez Zak豉d w latach 1829-34, kt鏎ego redaktorem by w roku 1830, zamieci kilkadziesi靖 w豉snych tekst闚 (g堯wnie recenzji i kronik naukowych) oraz przedruk闚 z angielskich czasopism. Poza wspomnianym Katechizmem poddanych... wyda te dwie komedie: Lelum Polellum (wydany 1833)-niewybredn satyr na j瞛ykoznawcze pomys造 Jana Nepomucena Kamie雟kiego -i Kochany braciszek (Lw闚, 1834). Da te do druku Rysy projektu [...] do utworzenia Towarzystwa Kredytowego w Galicji (Lw闚, 1833), gdzie wypowiedzia si mi璠zy innymi za dopuszczeniem do tej instytucji nie samych tylko cz這nk闚 stanu szlacheckiego. Broszur t skonfiskowa豉 cenzura, a w nast瘼stwie krytyki ze strony Wydzia逝. Stanowego - Lubomirski cofn像 S這twi雟kiemu przyznane mu wczeniej pe軟omocnictwo kuratora literackiego Zak豉du.

karta tytu這wa g這nego dzie趾a K. S這twi雟kiego W pierwszych latach popowstaniowych, Ossolineum by這 miejscem wielu politycznych obrad i spotka, coraz czciej te nielegalnych. Od ko鎍a 1832 roku S這twi雟ki podj像 w Zak豉dzie publikacj druk闚 i litografii patriotycznych, zatrudniaj鉍 w tym celu powsta鎍闚 z 1831 roku, kt鏎zy znaleli schronienie w Galicji. Wydawnictwa te, opatrywane sfingowanymi datami i miejscami wydania, kolportowane by造 za porednictwem ksi璕arzy w Galicji i w zaborze rosyjskim. W niepodpisanym druku pt. Doniesienie o przedsi瞝zi皻ym wydaniu dzie豉 pt. Pami皻nik Narodu Polskiego, zapowiada S這twi雟ki reedycj najwa積iejszych publikacji odnosz鉍ych si do powstania listopadowego. Liczb owych patriotycznych wydawnictw Ossolineum szacuje (wliczaj鉍 pozycje domniemane i nieodnalezione) na oko這 50 druk闚 i kilkanacie litografii. Nak豉dy waha造 si od kilkuset do kilku tysi璚y egzemplarzy. By造 wr鏚 nich powszechnie znane teksty Kazimierza Brodzi雟kiego (O narodowoci Polak闚, Pieni patriotyczne...), Karola B. Hoffmana, Aleksandra Je這wickiego, Jana Kili雟kiego, Joachima Lelewela, Adama Mickiewicza (9 pozycji), Juliana Ursyna Niemcewicza, Wincentego Pola, Karola R騜yckiego, Stefana Witwickiego, a obok nich druki o przeznaczeniu lokalnym, jak na przyk豉d odezwa J霩efa Zaliwskiego Obywatele Galicji!, instrukcje wojskowe, jak Zbi鏎 przepis闚 musztry do u篡tku Gwardii Narodowej, Urz鉅zenie pospolitego ruszenia. W tej瞠 oficynie drukowa豉 si te Konfederatka - periodyczne pisemko S這twi雟kiego, w kt鏎ym zamieci kilka artyku堯w o ostrym wydwi瘯u antymonarchistycznym i antymagnackim. Jego te pi鏎a by豉 odezwa pt. G這s Polaka do wsp馧ziomk闚, dzi znana tylko z om闚ienia w aktach ledczych.

Rosn鉍a liczba kr嘀鉍ych po kraju patriotycznych druk闚, rzekomo emigracyjnych, nasuwa豉 w豉dzom przypuszczanie, 瞠 s one t這czone na miejscu. Kr鉚 podejrze zacienia si wok馧 Ossolineum. Pierwsza rewizja w gmachu Zak豉du w kwietniu 1833 roku niczego nie wykry豉. Od jesieni tego roku zaprzestano drukowania wydawnictw nielegalnych, a w kwietniu 1834 S這twi雟ki zarz鉅zi spalenie remanent闚, ukrywanych w gmachu Zak豉du. Tymczasem ledztwo uczestnik闚 tzw. zaliwszczyzny obci嘀y這 bezporednio S這twi雟kiego. Dnia 11 kwietnia 1834 przeprowadzono ponown rewizj w bibliotece i drukarni Zak豉du zabieraj鉍 z niej kilkaset dzie. W dniu 17 kwietnia tego roku policja opiecz皻owa豉 drukarni i litografi Zak豉du; S這twi雟ki zosta aresztowany 13 czerwca. Sprawa ta na wiele lat zaci嘀y豉 na losach Ossolineum (wznowienie prac Ossolineum nast雷i這 w roku 1839, czytelni i drukarni uruchomiono dopiero w roku 1848).

karta tytu這wa pierwszego zeszytu Czasopisma... ze zmienionym tyu貫m w r. 1831 przez K. S這twi雟kiego ledztwo w sprawie tajnych druk闚 ci鉚n窸o si blisko 2 lata, papiery znalezione u S這twi雟kiego ukaza造 jego powi頊ania z w璕larskim Zwi頊kiem Przyjaci馧 Ludu. Nie na wiele zda造 si zar璚zenia S這twi雟kiego, jakoby tajne druki powsta造 w Zak豉dzie bez jego wiedzy. W lutym 1837 roku zosta skazany na 12 lat ci篹kiego wi瞛ienia, co w Apelacji obni穎no do lat 8. Wywieziony do twierdzy Kufstein w Tyrolu, sp璠zi w niej 6 lat, skr鏂ono mu bowiem kar o 2 lata w uznaniu nienagannoci jego zachowania si. W wi瞛ieniu S這twi雟ki du穎 czyta, zw豉szcza dzie religijnych, ale interesowa si te astronomi. Na marginesach niemieckiego przek豉du Pisma w. oci spisywa sonety treci moralnej i religijnej oraz wi瘯szy poemat pt. Odkupienie wiata. Wsp馧winiowie twierdzili, 瞠 S這twi雟ki popad w mani religijn. Wypuszczony na wolno w roku 1843 roku, pono z oci鉚aniem wr鏂i do G這bikowej.

W maj靖ku swym, wedle pomiertnych wiadectw s零iad闚, S這twi雟kich 篡 tylko dla poddanych, [...] wszystko swoim ch這pom powi璚a. Nie miesza si do konspiracji i nie s鉅zi, aby mu co grozi這 ze strony austriackich w豉dz, czy te poddanych. W ko鎍u grudnia 1845 gospodarze miejscowi ostrzegali go przed gro蕨cym niebezpiecze雟twem. S這twi雟ki wyjecha do brata do Krakowa, zabiega o prawo osiedlenia si tam dla wychowania dzieci. W po這wie lutego 1846 roku nakazano mu wr鏂i w Tarnowskie.

Zosta zamordowany 21 lutego 1846 we dworze w G這bikowej przez obc czerniaw, cho ostateczny cios zada mu w豉sny lenik. M. Sala twierdzi, 瞠 Jakub Szela wys豉 do G這bikowej oddzia dla os這nienia S這twi雟kiego, lecz rzekoma pomoc przysz豉 za pno. O losie S這twi雟kiego zapewne przes鉅zi豉 reputacja by貫go winia stanu, a tym samym wroga cesarza (Julian Horoszkiewicz). Wr鏚 r瘯opis闚 niepublikowanych zostawi S這twi雟ki opracowanie Dziej闚 zachodnio-po逝dniowej Polski w pierwszych 10 wiek闚 ery chrzecija雟kiej, tragedi w 5 aktach Dymitr Samozwaniec, dramat Toporczyki i t逝maczenia wierszem z G. Byrona oraz Wiliama Shakespeara, m.in. tragedii Juliusz Cezar.

O瞠niony w roku 1824 z Juli z Romer闚, kt鏎a zmar豉 w 1834 roku, w po這gu, w miesi鉍 po aresztowaniu m篹a. Z tego zwi頊ku S這twi雟ki mia syn闚: Stanis豉wa, Henryka i Ludwika oraz c鏎k .

Biografia napisana przez Stefana Kieniewicza


fot. G. Wadas fot. G. Wadas
tzw. "S這twin闚ka" - wzniesienie, na kt鏎ym s pozosta這ci parkowe po letnim dworku rodziny S這twi雟kich.
Tablica informacyjna i Krzy upami皻niajacy tragiczn mier Konstantego L. S這twi雟kiego (S這twin闚ka).

fot. G. Wadas fot. G. Wadas
Pami靖kowy obelisk na dziedzi鎍u szko造 upami皻niaj鉍y patrona szko造 - Konstantego S這twi雟kiego
Grobowiec Rodziny S這twi雟kich na cmentarzu w Gumniskach, gdzie z這穎no cia這 Konstantego S這twi雟kiego

Tre napisu z tablicy pami靖kowej na obelisku:

PAMI犴I
kONSTANTEGO LELIWY SΜTWI垶KIEGO
1793 - 1846

wybitnego humanisty i dzia豉cza narodowego,
dyrektora Zak豉du Narodowego
im. Ossoli雟kich we Lwowie
w latach 1831 - 1834.
Pad ofiar rabacji galicyjskiej
we w豉snym maj靖ku
w G這bikowej

2004 r.


do g鏎y strony